లోన్ బకాయిలు ఉన్నాయనే కారణంతో ఫైనాన్స్ కంపెనీలు రుణగ్రహీతల వాహనాలను తమ ఇష్టానుసారం స్వాధీనం చేసుకోలేవని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. వాహనం స్వాధీనం చేసుకునే ముందు రుణ ఒప్పందంలోని నోటీసు విధానం, రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) మార్గదర్శకాలు, వర్తించే చట్టపరమైన ప్రక్రియను పాటించాలని పేర్కొంది.

హరి దత్త శర్మ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ యూపీ తదితరులు కేసులో జస్టిస్ పామిడిఘంటం శ్రీ నరసింహ, జస్టిస్ అలోక్ అరాధేలతో కూడిన ధర్మాసనం 16 సెప్టెంబర్ 2026న తీర్పు వెలువరించింది. రుణ బకాయిల వసూలు హక్కు ఫైనాన్స్ సంస్థలకు ఉన్నప్పటికీ, ఆ హక్కును చట్టపరమైన పరిమితులకు లోబడి మాత్రమే వినియోగించాలని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

ట్రక్కు కొనుగోలుకు రూ.9.36 లక్షల రుణం

తీర్పు ప్రకారం హరి దత్త శర్మ 25 మార్చి 2019న Cholamandalam Investment and Finance Company Limited నుంచి Tata SFC 407 ట్రక్కు కోసం వాణిజ్య వాహన రుణం తీసుకున్నారు.

రుణానికి మొత్తం రూ.10,40,080.75 మంజూరు కాగా, రూ.9,36,000 విడుదల చేశారు. ఈ మొత్తాన్ని 75 నెలవారీ వాయిదాల్లో చెల్లించాల్సి ఉంది. వాహనాన్ని రుణానికి హైపోథికేట్ చేశారు. 2021 జూన్ 12న అదనంగా రూ.1,04,080.75 సప్లిమెంటరీ లోన్ కూడా ఇచ్చారు.

తర్వాత రుణగ్రహీత వాయిదాల చెల్లింపులో విఫలమయ్యారు. 17 జనవరి 2022న బకాయి మొత్తాన్ని చెల్లించాలని డిమాండ్ నోటీసు ఇచ్చినప్పటికీ చెల్లింపులు కొనసాగలేదు.

మొదట వాహనం స్వాధీనం.. తర్వాత తిరిగి విడుదల

ఫైనాన్స్ కంపెనీ మొదట వాహనాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది. 13 జూన్ 2022న ప్రీ-సేల్ నోటీసు ఇచ్చిన తర్వాత రుణగ్రహీత రూ.86,726 చెల్లించి రుణ ఖాతాను క్రమబద్ధీకరిస్తానని హామీ ఇవ్వడంతో వాహనాన్ని తిరిగి విడుదల చేశారు.

అయితే రుణగ్రహీత మళ్లీ వాయిదాలు చెల్లించకపోవడంతో 7 జూలై 2022, 22 డిసెంబర్ 2022 తేదీల్లో నోటీసులు జారీ చేశారు.

అర్ధరాత్రి వాహనం తీసుకెళ్లారన్న ఆరోపణ

2023 ఏప్రిల్ 9 తెల్లవారుజామున సుమారు 1 గంట సమయంలో తన వాహనం గోదాం వద్ద నిలిపి ఉంచిన సమయంలో నలుగురు గుర్తుతెలియని వ్యక్తులు వచ్చి స్టీరింగ్ లాక్ పగులగొట్టి వాహనాన్ని తీసుకెళ్లారని హరి దత్త శర్మ ఆరోపించారు.

తనకు ఎలాంటి నోటీసు ఇవ్వకుండా వాహనాన్ని తీసుకెళ్లారని పేర్కొంటూ అదే రోజు లాస్ట్ ఆర్టికల్ రిపోర్ట్, ఈ-ఎఫ్ఐఆర్ నమోదు చేశారు. అనంతరం పోలీసుల నుంచి స్పందన లేకపోవడంతో 8 సెప్టెంబర్ 2023న అయోధ్య ఎస్పీకి ఫిర్యాదు చేశారు.

రూ.5.71 లక్షల బకాయి.. రూ.4.50 లక్షలకు వాహనం విక్రయం

30 సెప్టెంబర్ 2023న ఫైనాన్స్ కంపెనీ నుంచి వచ్చిన లీగల్ నోటీసుతో వాహనం ఇప్పటికే 31 ఆగస్టు 2023న విక్రయించినట్లు హరి దత్త శర్మకు తెలిసింది.

31 ఆగస్టు 2023 నాటికి రుణ బకాయి రూ.5,71,914గా ఉండగా, వాహనం విక్రయం ద్వారా రూ.4,50,000 వచ్చిందని కంపెనీ తెలిపింది. ఇంకా రూ.1,25,571 చెల్లించాల్సి ఉందని పేర్కొంది.

ఈ వ్యవహారంపై హరి దత్త శర్మ క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ సెక్షన్ 156(3) కింద ఫిర్యాదు చేశారు. అది 23 సెప్టెంబర్ 2024న తిరస్కరించబడింది. అనంతరం హైకోర్టును ఆశ్రయించగా, 4 ఏప్రిల్ 2025న పిటిషన్‌ను కొట్టివేసింది.

ఒప్పందంలో హక్కు ఉన్నా.. చట్టపరమైన పరిమితులు తప్పనిసరి

రుణ ఒప్పందంలో వాహనం స్వాధీనం చేసుకునే హక్కు ఫైనాన్స్ సంస్థకు ఉన్నట్లయితే, సాధారణంగా ఆ హక్కును వినియోగించవచ్చని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది. అయితే ఆ ఒప్పందం చట్టవిరుద్ధంగా లేదా ప్రజా విధానానికి వ్యతిరేకంగా ఉండకూడదని స్పష్టం చేసింది.

కోర్టులు లేదా ట్రిబ్యునళ్ల పర్యవేక్షణ లేకుండా స్వాధీనం చేసుకునే హక్కు ఉన్నందున, దాన్ని అత్యంత జాగ్రత్తగా అమలు చేయాలని కోర్టు తెలిపింది. లేకపోతే ఆ హక్కు బలవంతంగా లేదా రహస్యంగా ఆస్తులను స్వాధీనం చేసుకునే అధికారంగా మారే ప్రమాదం ఉందని వ్యాఖ్యానించింది.

RBI మార్గదర్శకాలను పాటించాలి

బ్యాంకులు, NBFCలు రుణ వసూళ్లలో అనుసరించాల్సిన Fair Practices Code మార్గదర్శకాలను RBI 2003 నుంచే జారీ చేసిందని సుప్రీంకోర్టు వివరించింది.

రుణ వసూళ్ల పేరుతో రుణగ్రహీతలను వేధించడం, అర్ధరాత్రి వేళల్లో పదేపదే ఇబ్బంది పెట్టడం, బలప్రయోగం చేయడం వంటి చర్యలకు పాల్పడకూడదని RBI మార్గదర్శకాలు చెబుతున్నాయని కోర్టు పేర్కొంది.

తర్వాత RBI జారీ చేసిన Master Circulars, Guidelines, Clarificationsలో రుణ వసూళ్లు, రికవరీ ఏజెంట్ల ప్రవర్తన, వాహనాల స్వాధీనం, కస్టమర్ల గోప్యత, ఫిర్యాదుల పరిష్కారం వంటి అంశాలను కూడా నిర్దేశించినట్లు కోర్టు తెలిపింది.

వాహనం స్వాధీనం విషయంలో సుప్రీంకోర్టు పేర్కొన్న అంశాలు

• రుణ వసూళ్లలో రుణగ్రహీతలను అనవసరంగా వేధించకూడదు.
• వాహనాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడం చట్టబద్ధమైన విధానంలోనే జరగాలి.
• బలవంతంగా వాహనాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి రికవరీ ఏజెంట్లను ఉపయోగించకూడదు.
• రికవరీ ఏజెంట్ల నియామకంలో బ్యాంకులు తగిన Due Diligence పాటించాలి.
• Repossession Clause భారతీయ కాంట్రాక్ట్ చట్టానికి అనుగుణంగా ఉండాలి.
• రికవరీ ఏజెంట్లు RBI మార్గదర్శకాలు, వర్తించే బ్యాంకింగ్ కోడ్లను పాటించాలి.
• మార్గదర్శకాల ఉల్లంఘనపై వచ్చే ఫిర్యాదులను RBI తీవ్రంగా పరిగణించాలి.
• నిబంధనలు ఉల్లంఘించే బ్యాంకుల రికవరీ ఏజెంట్లపై అవసరమైతే RBI చర్యలు తీసుకోవచ్చని కోర్టు పేర్కొంది.

7 రోజుల నోటీసు నిబంధనపై సుప్రీంకోర్టు వ్యాఖ్యలు

ఈ కేసులో లోన్ ఒప్పందంలోని Article 11 కీలకంగా మారింది. డిఫాల్ట్ జరిగితే 7 రోజుల నోటీసు ఇవ్వాలని, ఆ తర్వాత కూడా బకాయి చెల్లించకపోతే కంపెనీ వాహనాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవచ్చని ఆర్టికల్‌లో ఉంది.

వాహనం స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత కూడా రుణగ్రహీతకు మరో 7 రోజుల తుది అవకాశం ఇవ్వాలని ఒప్పందంలో పేర్కొన్నారు. ఆ మొత్తాన్ని చెల్లిస్తే వాహనాన్ని తిరిగి ఇవ్వాల్సి ఉంటుంది.

అయితే పరిస్థితి ప్రమాదకరంగా ఉందని కంపెనీ భావిస్తే నోటీసును మినహాయించుకునే అధికారం కూడా అదే ఒప్పందంలో ఉంది.

డిఫాల్ట్ జరిగిన వెంటనే ఎలాంటి నోటీసు లేకుండానే రుణగ్రహీత హక్కులు ముగుస్తాయని చెప్పడం RBI మార్గదర్శకాలకు విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది. రికవరీ ఏజెంట్లు వాహనం ఉన్న ఏ ప్రదేశానికైనా వెళ్లి స్వాధీనం చేసుకునే విధానం న్యాయబద్ధమైన, న్యాయమైన స్వాధీనం విధానానికి విరుద్ధమని తెలిపింది.

అలాగే వాహనాన్ని ఎలా స్వాధీనం చేసుకోవాలి, ఎలా విక్రయించాలి లేదా వేలం వేయాలి అనే స్పష్టమైన విధానం ఒప్పందంలో లేకపోవడాన్ని కూడా కోర్టు పరిగణించింది. కంపెనీ తన నిర్ణయంతో నోటీసు హక్కును పూర్తిగా మినహాయించుకునే అవకాశం కల్పించడం కూడా న్యాయబద్ధం కాదని తేల్చింది.

అర్ధరాత్రి వాహనం స్వాధీనం చేసుకున్న తీరుపై కోర్టు పరిశీలన

వాహనం స్వాధీనం చేసుకునే ముందు అవసరమైన 7 రోజుల నోటీసు ఇవ్వలేదని సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది.

2023 ఏప్రిల్ 9 తెల్లవారుజామున సుమారు 1 గంటకు స్టీరింగ్ లాక్ పగులగొట్టి వాహనం తీసుకెళ్లారన్న రుణగ్రహీత వాదనను కంపెనీ సమర్థవంతంగా ఖండించలేదని కోర్టు పేర్కొంది.

వాహనం స్వాధీనం చేసుకున్న మెమోపై రుణగ్రహీత సంతకం కూడా లేదని కోర్టు గుర్తించింది. ఈ పరిస్థితులు చట్టబద్ధమైన విధానాన్ని పాటించకుండా రికవరీ ఏజెంట్ల ద్వారా వాహనం స్వాధీనం చేసుకున్నారనే నిర్ధారణకు బలం చేకూర్చాయని తీర్పులో పేర్కొంది.

హైకోర్టు ఉత్తర్వును కొట్టివేసిన సుప్రీంకోర్టు

హైకోర్టు పిటిషన్‌ను ఆలస్యంగా దాఖలు చేశారనే కారణంతో కొట్టివేసింది. అయితే సుప్రీంకోర్టు ఆ నిర్ణయాన్ని అంగీకరించలేదు.

ఘటన జరిగిన రోజే రుణగ్రహీత ఎఫ్ఐఆర్ నమోదు చేశారని, తర్వాత కూడా కోర్టును ఆశ్రయించారని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది.

ఫైనాన్స్ కంపెనీ వాహనాన్ని 31 ఆగస్టు 2023న విక్రయించామని చెబుతున్నప్పటికీ, 18 జనవరి 2024, 18 నవంబర్ 2024, 18 ఫిబ్రవరి 2025 తేదీల్లో కూడా అదే వాహనానికి సంబంధించిన ట్రాఫిక్ చలాన్లు రుణగ్రహీతకు రావడం కోర్టు దృష్టికి వచ్చింది. ఈ అంశానికి వివరణ అవసరమని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది.

జీవనోపాధికి వాహనం ఆధారం.. రాజ్యాంగ హక్కుల అంశం

హరి దత్త శర్మ రవాణా వ్యాపారం ద్వారా జీవనోపాధి పొందడానికి ఆ వాహనంపైనే ఆధారపడ్డారని తీర్పులో పేర్కొన్నారు.

చట్టబద్ధమైన ప్రక్రియను పాటించకుండా వాహనం స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా ఆయన జీవనోపాధిని అన్యాయంగా దెబ్బతీశారని కోర్టు పేర్కొంది. ఈ చర్య భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్స్ 14, 21 ఉల్లంఘనకు దారితీసిందని సుప్రీంకోర్టు తేల్చింది.

RBIకి కూడా సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాలు

RBI జారీ చేసిన మార్గదర్శకాలు, Master Circulars, Clarifications ఉన్నప్పటికీ వాటి అమలుకు తగిన చర్యలు తీసుకోలేదని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది.

ఇలాంటి ఘటనలు మళ్లీ జరగకుండా NBFCలు, Scheduled Commercial Banks RBI మార్గదర్శకాలను పాటించేలా సమర్థవంతమైన చర్యలు తీసుకోవాలని RBIని ఆదేశించింది.

ఈ తీర్పు ప్రతిని RBIకి పంపించాలని సుప్రీంకోర్టు రిజిస్ట్రీని ఆదేశించింది.

ఫైనాన్స్ కంపెనీ చెల్లించాల్సిన మొత్తాలు

సుప్రీంకోర్టు రెండు లోన్ ఖాతాలను మూసివేయాలని ఆదేశించింది. అలాగే వాహనం విక్రయించిన రూ.4,50,000 మొత్తాన్ని రుణగ్రహీతకు తిరిగి చెల్లించాలని పేర్కొంది.

ఈ రూ.4.50 లక్షలకు 31 ఆగస్టు 2023 నుంచి చెల్లించే తేదీ వరకు సంవత్సరానికి 6 శాతం వడ్డీ చెల్లించాలని ఆదేశించింది.

మానసిక వేదన, దీర్ఘకాలికంగా జీవనోపాధి కోల్పోయినందుకు రూ.10 లక్షల పరిహారం, కేసు ఖర్చుల కింద రూ.50,000 చెల్లించాలని కూడా ఆదేశించింది.

అంటే వాహనం అమ్మిన రూ.4.50 లక్షల అసలు మొత్తానికి అదనంగా 6 శాతం వార్షిక వడ్డీ, రూ.10 లక్షల పరిహారం, రూ.50 వేల కేసు ఖర్చులు చెల్లించాల్సి ఉంటుంది.

వాహనం విక్రయాన్ని మాత్రం రద్దు చేయలేదు

వాహనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న విధానం అనధికారికం, అన్యాయమైనదిగా తేల్చినప్పటికీ, వాహనం ఇప్పటికే 31 ఆగస్టు 2023న విక్రయించబడినందున ఆ విక్రయాన్ని ఈ దశలో రద్దు చేయడానికి సుప్రీంకోర్టు నిరాకరించింది.

అయితే అక్రమ స్వాధీనం కారణంగా రుణగ్రహీతకు జరిగిన నష్టం, జీవనోపాధి కోల్పోవడం, మానసిక వేదనకు పరిహారం ఇవ్వాలని ఆదేశించింది.

సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ముఖ్యాంశాలు

రుణం చెల్లించకపోవడం ఫైనాన్స్ సంస్థకు వాహనం స్వాధీనం చేసుకునే హక్కును ఇవ్వవచ్చని, అయితే ఆ హక్కును బలవంతంగా, అర్ధరాత్రి, నోటీసు లేకుండా లేదా RBI మార్గదర్శకాలకు విరుద్ధంగా వినియోగించే అధికారం ఇవ్వదని ఈ తీర్పు స్పష్టం చేసింది.

రుణ వసూళ్లకు ఫైనాన్స్ సంస్థలకు చట్టబద్ధమైన మార్గాలు ఉన్నప్పటికీ, రుణగ్రహీతల గౌరవం, ఆస్తి హక్కులు, జీవనోపాధి, న్యాయపరమైన రక్షణలను కూడా గౌరవించాల్సిన అవసరాన్ని తీర్పు పేర్కొంది.

తీర్పు తేదీ: 16 సెప్టెంబర్ 2026

కేసు: Hari Dutta Sharma vs State of U.P. & Ors.

తీర్పు: Appeal Allowed

పరిహారం: రూ.10 లక్షలు

వాహనం విక్రయ మొత్తంపై: రూ.4.50 లక్షలు + 6% వార్షిక వడ్డీ

కేసు ఖర్చులు: రూ.50,000

హైకోర్టు ఉత్తర్వు: రద్దు

RBIకి: మార్గదర్శకాల అమలుపై సమర్థవంతమైన చర్యలు తీసుకోవాలని ఆదేశం.