నేడు కామారెడ్డి జిల్లా నిజాంసాగర్ మండలం అచ్చంపేట వద్ద మంజీరా నదిపై కనిపించే నిజాంసాగర్ జలాశయం వెనుక శతాబ్దం నాటి చరిత్ర ఉంది. కరువు, సాగునీటి కొరతను ఎదుర్కొంటున్న అప్పటి హైదరాబాద్ సంస్థానంలో భారీ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుగా దీనికి రూపకల్పన జరిగింది. 1923లో నిర్మాణం ప్రారంభమై 1931లో ప్రాజెక్టు పూర్తయింది.

నిజాం సంకల్పం.. మంజీరాపై మహా ప్రాజెక్టు

హైదరాబాద్ సంస్థానాన్ని పాలించిన ఏడో నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ హయాంలో మంజీరా నదిపై భారీ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు నిర్మించాలనే ఆలోచన రూపుదిద్దుకుంది. పరిశీలనలు, సర్వేలు జరిగిన అనంతరం 1923 ఆగస్టు 30న ప్రాజెక్టుకు అనుమతి లభించింది.

ప్రాథమిక అంచనా వ్యయాన్ని 3 కోట్ల 5 లక్షల ఉస్మానియా సిక్కాలుగా నిర్ణయించారు. ప్రాజెక్టును 8 నుంచి 10 సంవత్సరాల్లో పూర్తి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. చివరకు 1931లో నిర్మాణం పూర్తయింది. సవరించిన అంచనాల ప్రకారం నిర్మాణ వ్యయం 4,26,79,000 ఉస్మానియా సిక్కాలకు చేరినట్లు చారిత్రక రికార్డులు పేర్కొన్నాయి.

ఇంజినీరింగ్ వెనుక నవాబ్ అలీ నవాజ్ జంగ్

నిజాంసాగర్ చరిత్రలో నవాబ్ అలీ నవాజ్ జంగ్ బహదూర్ పేరు కూడా ముఖ్యంగా నిలుస్తుంది. ఆయన హైదరాబాద్ సంస్థానానికి చీఫ్ ఇంజినీర్‌గా పనిచేశారు. నిజాంసాగర్ ఆనకట్ట రూపకల్పన, నిర్మాణ పర్యవేక్షణలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించినట్లు అందుబాటులో ఉన్న వివరాలు పేర్కొంటున్నాయి.

ఒకవైపు మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ రాజకీయ సంకల్పం, మరోవైపు అలీ నవాజ్ జంగ్ ఇంజినీరింగ్ నైపుణ్యం ప్రాజెక్టు నిర్మాణానికి ప్రధాన ఆధారాలుగా నిలిచాయి.

40 గ్రామాల ముంపు.. వేల కుటుంబాలపై ప్రభావం

నిజాంసాగర్ నిర్మాణ చరిత్రలో ముంపు గ్రామాలు, నిర్వాసితుల కథ కూడా ముఖ్యమైన అధ్యాయం. కామారెడ్డి జిల్లా అధికారిక సమాచార ప్రకారం ప్రాజెక్టు నిర్మాణం కోసం 40 గ్రామాల ప్రజలను తరలించాల్సి వచ్చింది.

హైదరాబాద్ విశ్వవిద్యాలయానికి సంబంధించిన పరిశోధనా గ్రంథంలో రెండు తాలూకాల్లోని 40 గ్రామాలు ప్రాజెక్టు ప్రభావానికి గురయ్యాయని, ప్రభుత్వం సుమారు 20,140 ఎకరాల ప్రైవేట్ భూమిని 4,232 కుటుంబాల నుంచి సేకరించిందని పేర్కొన్నారు.

మరో అధ్యయనం ప్రకారం ప్రభావిత గ్రామాల్లో 5,037 ఇళ్లు ముంపునకు గురైనట్లు నమోదైంది.

నిజాంసాగర్ చరిత్రలో జలాశయం నిర్మాణంతో పాటు భూసేకరణ, గ్రామాల తరలింపు, నిర్వాసితుల పునరావాసం కూడా కీలక అంశాలుగా నిలిచాయి.

నిర్వాసితుల పునరావాసం

నేటి తరహా పునరావాస హక్కుల చట్టాలు అమల్లో లేని ఆ కాలంలో కూడా నిజాం ప్రభుత్వం నిర్వాసితుల కోసం పునరావాస చర్యలు చేపట్టినట్లు చారిత్రక అధ్యయనాలు పేర్కొంటున్నాయి.

ఒక చారిత్రక విశ్లేషణ ప్రకారం 13,000 మందికి పైగా ప్రజలను కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన పునరావాస కేంద్రాలకు తరలించారు. భూమికి భూమి పరిహారంతో పాటు వ్యవసాయ పనిముట్లు కొనుగోలు చేసేందుకు నగదు సహాయం అందించినట్లు ఆ విశ్లేషణ పేర్కొంది.

మరో పాత అధ్యయనంలో నిజాంసాగర్ నిర్వాసితుల కోసం మొత్తం భూ పరిహారం వ్యయం రూ.350 లక్షలుగా నమోదైనట్లు సమాచారం.

2.75 లక్షల ఎకరాల సాగు లక్ష్యం

నిజాంసాగర్ నిర్మాణ సమయంలో ప్రధాన లక్ష్యం 2.75 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు అందించడం. తెలంగాణ నీటిపారుదల శాఖ అధికారిక ప్రాజెక్టు వివరాల్లో కూడా 1923–1931 నిర్మాణ కాలం, 2,75,000 ఎకరాల ప్రారంభ ఆయకట్టు లక్ష్యం, 29.72 టీఎంసీల నిల్వ సామర్థ్యం నమోదయ్యాయి.

జలాశయం.. ఆనకట్ట.. మంజీరా

నిజాంసాగర్ ఆనకట్ట మంజీరా నదిపై నిర్మించబడింది. అధికారిక తెలంగాణ నీటిపారుదల శాఖ వివరాల ప్రకారం ఆనకట్ట వ్యవస్థలో మేసన్రీ డ్యామ్, గేటెడ్ స్పిల్‌వే, పవర్‌హౌస్, ఎర్త్ డ్యామ్ వంటి భాగాలు ఉన్నాయి.

ప్రాజెక్టు అధికారిక వివరాల్లో మొత్తం వ్యవస్థ పొడవు 6,340 మీటర్లు, గరిష్ఠ ఎత్తు 47.72 మీటర్లు, మూడు స్పిల్‌వేలు, 48 వెంట్లు, 946 మీటర్ల స్పిల్‌వే పొడవు, 155 కిలోమీటర్ల ప్రధాన కాలువ ఉన్నట్లు నమోదైంది.

29.72 టీఎంసీల నుంచి సిల్టేషన్‌తో తగ్గిన సామర్థ్యం

ప్రాజెక్టు నిర్మాణ సమయంలో రిజర్వాయర్ స్థూల నిల్వ సామర్థ్యాన్ని 29.72 టీఎంసీలుగా అంచనా వేశారు. 1931 నుంచి 1972 మధ్య జలాశయంలో భారీగా సిల్టేషన్ జరిగిందని తెలంగాణ నీటిపారుదల శాఖ అధికారిక ప్రాజెక్టు నివేదిక పేర్కొంది.

1972 నాటికి నిల్వ సామర్థ్యం 11.79 టీఎంసీలకు తగ్గినట్లు, సిల్టు పేరుకుపోవడంతో 17.91 టీఎంసీల నిల్వ సామర్థ్యం తగ్గినట్లు అదే నివేదిక పేర్కొంది.

1970లో ఆధునీకరణకు శ్రీకారం

సిల్టేషన్‌ను ఎదుర్కొనేందుకు 1970లో నిజాంసాగర్ ప్రాజెక్టు ఆధునీకరణ పనులు చేపట్టారు. పూర్తి స్థాయి నీటి మట్టాన్ని 426.87 మీటర్ల నుంచి 428.24 మీటర్లకు పెంచడంతో నిల్వ సామర్థ్యం 11.8 టీఎంసీల నుంచి 17.8 టీఎంసీలకు పెరిగినట్లు అధికారిక ప్రాజెక్టు నివేదికలో పేర్కొన్నారు.

ప్రస్తుతం ప్రాజెక్టు సుమారు 2,31,339 ఎకరాల ఆయకట్టుకు సాగునీటి సౌకర్యం కల్పించే విధంగా ఉందని తెలంగాణ నీటిపారుదల శాఖ వివరాలు పేర్కొంటున్నాయి.

155 కిలోమీటర్ల ప్రధాన కాలువ

నిజాంసాగర్ ఒక జలాశయంగా మాత్రమే కాకుండా విస్తృత కాలువ వ్యవస్థకు కేంద్రంగా మారింది. అధికారిక ప్రాజెక్టు వివరాల ప్రకారం ప్రధాన కాలువ పొడవు 155 కిలోమీటర్లు. దీనికి 82 డిస్ట్రిబ్యూటరీలు, 283 సబ్-డిస్ట్రిబ్యూటరీలు ఉన్నట్లు నమోదైంది.

అభివృద్ధి ఒక వైపు.. నిర్వాసితం మరో వైపు

నిజాంసాగర్ చరిత్రను కేవలం ఒక భారీ ఆనకట్ట నిర్మాణంగా చూడలేం. ఒకవైపు సాగునీటి విస్తరణ, నీటి నిల్వ, కాలువ వ్యవస్థ వంటి అంశాలు ఉంటే.. మరోవైపు భూసేకరణ, గ్రామాల తరలింపు, నిర్వాసితుల పునరావాసం వంటి అంశాలు కూడా ఈ ప్రాజెక్టు చరిత్రలో భాగంగా ఉన్నాయి.

40 గ్రామాల ప్రజల తరలింపు, 20,140 ఎకరాల భూసేకరణ, 4,232 కుటుంబాల ప్రభావం, 5,037 ఇళ్ల ముంపు వంటి గణాంకాలు వివిధ చారిత్రక అధ్యయనాల్లో నమోదయ్యాయి.

నేటి కామారెడ్డిలో.. శతాబ్దం నాటి నిజాంసాగర్

నిజాంసాగర్ నిర్మాణ సమయంలో ఈ ప్రాంతం ఉమ్మడి నిజామాబాద్ జిల్లా పరిధిలో ఉండేది. జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణ తర్వాత ప్రాజెక్టు ఉన్న ప్రాంతం కామారెడ్డి జిల్లాలోకి వచ్చింది.

ప్రస్తుతం నిజాంసాగర్ ప్రాజెక్టు కామారెడ్డి జిల్లా నిజాంసాగర్ మండలంలోని అచ్చంపేట గ్రామం వద్ద మంజీరా నదిపై ఉంది.

మంజీరా నదిపై 1923లో ప్రారంభమైన నిజాంసాగర్ నిర్మాణం 1931లో పూర్తయింది. ఆ తర్వాత సిల్టేషన్, ఆధునీకరణ, కాలువ వ్యవస్థలో మార్పులతో ప్రాజెక్టు ప్రయాణం కొనసాగింది. సాగునీటి చరిత్రతో పాటు భూసేకరణ, గ్రామాల తరలింపు, నిర్వాసితుల పునరావాసం వంటి అంశాలను కూడా తనలో మోస్తున్న శతాబ్దం నాటి ప్రాజెక్టుగా నిజాంసాగర్ నిలిచింది.