భారతదేశంలో ప్రతి పౌరుడికి సమాన హక్కులు ఉన్నాయని రాజ్యాంగం చెబుతోంది. దివ్యాంగుల హక్కులను పరిరక్షించేందుకు Rights of Persons with Disabilities Act, 2016 అమల్లో ఉంది. పోలీస్, న్యాయ వ్యవస్థల్లో దివ్యాంగులు తమ హక్కులను సమానంగా వినియోగించుకునేందుకు అవసరమైన సౌకర్యాలు, పరికరాల అవసరాన్ని కూడా ఈ చట్టం గుర్తించింది.

ఎన్నికల సమయంలో అర్హత కలిగిన దివ్యాంగ ఓటర్లు, 85 ఏళ్లు పైబడిన వృద్ధులకు ఇంటివద్దే పోస్టల్ బ్యాలెట్ ద్వారా ఓటు వేసే అవకాశం కల్పిస్తున్న వ్యవస్థ ఒక ఉదాహరణ. ఎన్నికల సిబ్బంది వారి ఇళ్లకు వెళ్లి ఓటు స్వీకరించే విధానం అందుబాటులో ఉంది.

అయితే ఇదే తరహాలో పోలీస్ సేవలను కూడా అవసరమైన దివ్యాంగుల ఇంటివద్దకు తీసుకెళ్లే వ్యవస్థ ఉండాలా అనే ప్రశ్న ఇప్పుడు చర్చకు రావాల్సిన అవసరం ఉంది.

ఒక వ్యక్తి వీల్‌చైర్‌పై ఆధారపడి ఉండవచ్చు. మరొకరికి తీవ్రమైన కదలికల సమస్య ఉండవచ్చు. ఇంకొకరికి దృష్టి లేదా వినికిడి లోపం ఉండవచ్చు. ఇలాంటి వ్యక్తికి పోలీస్ స్టేషన్‌లో ఫిర్యాదు చేయాల్సిన పరిస్థితి వస్తే, అతను తప్పనిసరిగా పోలీస్ స్టేషన్‌కు వెళ్లాల్సిందేనా అనే ప్రశ్న తలెత్తుతుంది.

పోలీస్ స్టేషన్‌లో ర్యాంప్ లేదా వీల్‌చైర్ సౌకర్యం ఉన్నప్పటికీ, ఇంటి నుంచి పోలీస్ స్టేషన్ వరకు ప్రయాణించడం, వాహనంలో వెళ్లడం, స్టేషన్‌లోకి చేరడం కొంతమందికి తీవ్రమైన సమస్య కావచ్చు.

అందుకే పోలీస్ స్టేషన్‌కు రాలేని దివ్యాంగుడి వద్దకే పోలీస్ సేవలు వెళ్లేలా ప్రత్యేక వ్యవస్థ అవసరమనే డిమాండ్‌ను పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉందనే అభిప్రాయం వ్యక్తమవుతోంది.

విదేశాల్లో ప్రత్యామ్నాయ పోలీస్ సేవలకు ఉదాహరణలు

ఆస్ట్రేలియాలోని New South Walesలో wheelchair accessibility లేని పోలీస్ స్టేషన్‌కు వ్యక్తి భౌతికంగా వెళ్లలేని పరిస్థితిపై అధికారికంగా ప్రశ్న వచ్చినట్లు sourceలో పేర్కొంది. అక్కడ online reporting, Police Assistance Line, Crime Stoppersతో పాటు అవసరమైతే పోలీస్ అధికారి వ్యక్తి నివాసానికి వెళ్లే అవకాశం ఉందని ప్రభుత్వం ఇచ్చిన సమాధానంలో స్పష్టం చేసినట్లు తెలిపింది.

ఆస్ట్రేలియా Disability Royal Commission కూడా దివ్యాంగులు పోలీసులను సంప్రదించేందుకు ప్రత్యామ్నాయ reporting pathways, Disability Liaison Officers వంటి వ్యవస్థలను సిఫారసు చేసినట్లు sourceలో పేర్కొంది.

UKలో కూడా Equality Act కింద దివ్యాంగులకు పోలీస్ సేవలు అందించే సమయంలో reasonable adjustments చేయాల్సిన బాధ్యత ఉందని ప్రభుత్వ మార్గదర్శకాలు చెబుతున్నట్లు sourceలో వివరించింది. పరిస్థితులను బట్టి సేవను వేరే ప్రదేశంలో లేదా ఇంటివద్ద అందించడం కూడా reasonable adjustmentగా పరిగణించవచ్చని పేర్కొంది.

భారత్‌లో ప్రత్యేక SOP అవసరమా?

భారతదేశంలో ఇప్పటికే RPwD Act, 2016 అమల్లో ఉందని, పోలీస్ స్టేషన్లు, జైళ్లు, ఇతర MHA భవనాల కోసం accessibility standards కూడా రూపొందించబడ్డాయని sourceలో పేర్కొంది.

అయితే పోలీస్ స్టేషన్‌కు రావడం శారీరకంగా సాధ్యం కాని దివ్యాంగుల కోసం దేశవ్యాప్తంగా ఒకే విధమైన Home Police Assistance Protocol ఉండేలా ప్రత్యేక SOP రూపొందించాల్సిన అవసరం ఉందనే డిమాండ్‌ను ఈ కథనం ముందుకు తెస్తోంది.

ప్రత్యేక వ్యవస్థ ఎలా ఉండాలనే ప్రతిపాదన?

• ఆన్‌లైన్ లేదా హెల్ప్‌లైన్ ద్వారా home police assistance కోసం దరఖాస్తు చేసుకునే అవకాశం.
• పోలీస్ స్టేషన్‌కు రాలేని దివ్యాంగుడి వద్దకు పోలీస్ సిబ్బంది వెళ్లి ఫిర్యాదు లేదా వాంగ్మూలం నమోదు చేయడం.
• అవసరమైనప్పుడు SI లేదా CI స్థాయి అధికారి ఇంటివద్ద విచారణ నిర్వహించడం.
• ప్రతి జిల్లాలో Disability Police Nodal Officer నియామకం.
• ప్రతి పోలీస్ స్టేషన్‌లో wheelchair, ramp, accessible toilet వంటి కనీస సౌకర్యాలు.
• వినికిడి లోపం ఉన్నవారికి sign-language assistance, దృష్టి లోపం ఉన్నవారికి accessible communication.
• అత్యవసరం కాని సందర్భాల్లో స్టేషన్‌కు రావాల్సిన అవసరం లేకుండా online + home visit ద్వారా సేవలు అందించడం.
• పోలీస్ స్టేషన్‌కు వ్యక్తిని తీసుకురావడం తప్పనిసరి అయితే accessible police transport అందుబాటులో ఉంచడం.

దివ్యాంగుల హక్కులు కేవలం భవనానికి ర్యాంప్ ఏర్పాటు చేయడంతో పూర్తికావని, వారికి సేవలు చేరే విధానం కూడా accessibleగా ఉండాల్సిన అవసరం ఉందని ఈ ప్రత్యేక కథనం సూచిస్తోంది.

అందుకే కేంద్ర హోంశాఖ, రాష్ట్ర పోలీస్ శాఖలు కలిసి “దివ్యాంగుల కోసం ఇంటివద్ద పోలీస్ సేవలు” అనే దేశవ్యాప్త ప్రత్యేక SOPను రూపొందించాలనే డిమాండ్‌పై చర్చ జరగాల్సిన అవసరం ఉందనే అంశాన్ని ఈ కథనం ముందుకు తెస్తోంది.

ఇది దివ్యాంగులకు ఒక అదనపు సౌకర్యంగా కాకుండా, సమాన న్యాయం అందించే వ్యవస్థలో భాగంగా ఉండాలనే ప్రశ్నను ఈ కథనం లేవనెత్తుతోంది.